Helena Deutsch

Katarzyna Kostecka

Helena Deutsch
(1884-1982)
Wybitna psychoanalityczka,
pierwsza specjalizująca się w psychologii i seksualności kobiet

Helena Deutsch z domu Rosenbach urodziła się 9 października 1884 roku w Przemyślu, jako córka żydowskiego adwokata Wilhelma Rosenbacha i jego żony Reginy Fass. Była najmłodszym z czworga rodzeństwa. Wraz z rodziną mieszkała w kamienicy Stanisława Giżowskiego (Rynek 26). W rodzinnym domu poza matką, która na co dzień posługiwała się językiem niemieckim, pozostali domownicy mówili językiem polskim. Autorytetem był dla niej ojciec, z którym łączyła ją silna więź emocjonalna; jego postępowanie stało się bodźcem do poszerzania jej horyzontów intelektualnych i zdobycia niezależności.
Edukację rozpoczęła w szkole Antoniny z Miłkowskich Gawrońskiej w Przemyślu, a następnie pobierała prywatne lekcje przygotowując się do matury, którą zdała w 1907 roku we Lwowie.  Jako czternastolatka zaprzyjaźniła się ze znacznie starszym od niej działaczem socjalistycznym Hermanem Liebermanem (1870-1941), z którym w 1900 roku połączył ją namiętny romans. Jego szczegóły można odtworzyć dzięki prowadzonej przez kochanków wieloletniej korespondencji, którą ona do końca życia zachowała. Ich relacja trwała ponad 10 lat i znacząco wpłynęła na późniejsze wybory Heleny.
Wzorując się na ojcu myślała o studiowaniu prawa, jednakże wstęp na ten kierunek, jak i wiele innych, był wówczas kobietom zakazany, dlatego wybrała studia medyczne na Uniwersytecie Wiedeńskim. W tamtych czasach my, dziewczyny, musiałyśmy walczyć i wiele poświęcać, żeby zdobyć to, co obecnie uchodzi za naturalne.
W czasie studiów zainteresowała się pracami austriackiego neurologa i psychiatry, twórcy psychoanalizy, Sigmunda Freuda (1856-1939). W 1912 roku poślubiła lekarza internistę Feliksa Deutscha i została pełnoetatowym asystentem na uniwersyteckiej klinice psychiatrycznej prowadzonej przez Juliusa Wagnera von Jauregga. Bardzo szybko sama zaczęła prowadzić terapię. Wkrótce samodzielnie odpowiadała za cały oddział kobiecy. Dzięki pracy w klinice miała możliwość uczęszczania na wykłady Sigmunda Freuda, którego pisma studiowała z uwagą. W styczniu 1917 roku urodziła syna Martina. Nadal prowadziła pracę naukową, starając się połączyć macierzyństwo z intensywną pracą intelektualną. Zafascynowana pracami i osobą Freuda zgłosiła się do niego na psychoanalizę szkoleniową wiedząc, że zamyka jej to dalsza karierę w klinice von Jauregga. Od jesieni 1918 roku regularnie uczestniczyła w posiedzeniach Wiedeńskiego Towarzystwa Psychoanalitycznego i szybko została jego członkinią. Dzięki współpracy z Freudem (była jego asystentką) stała się znaczącą przedstawicielką szkoły psychoanalitycznej, która w bardziej intensywny sposób zajmowała się „psychologią kobiecą”. W 1923 roku przeprowadziła się do Berlina, gdzie nadal się kształciła w dziedzinie analizy i przeszła analizę szkoleniową u niemieckiego psychoanalityka Karla Abrahama (1877-1925).  
W 1924 roku powróciła do Wiednia. W 1925 roku opublikowała Psychoanalysis of the Sexual Functions of Women, była to pierwsza psychoanalityczna monografia poświęcona psychologii kobiety.  W tym też roku przyczyniła się do zorganizowania Wiedeńskiego Instytutu Szkoleniowego, którym kierowała przez kolejne 10 lat. Powstanie instytutu oznaczało początek profesjonalizacji zawodu psychoanalityki – koniecznej, ponieważ do Wiednia z każdym rokiem przybywało coraz więcej kandydatów na psychoanalityków, w głównej mierze Amerykanów. W 1930 roku napisała podręcznik Psychoanalyse der Neurosen (Psychoanaliza neuroz), który został przetłumaczony na język angielski i wydany także za Oceanem.
Ze względu na sytuację polityczną i nasilające się ataki nazistów wraz z mężem i synem zdecydowała się  w 1935 roku na wyjazd do USA. Przed opuszczeniem Europy odwiedziła po raz ostatni swój rodzinny dom.

… chciałam pożegnać się z Przemyślem, domem Giżowskiego, wzgórzami Schlossbergu [Wzgórza Zamkowego]. Chciałam popatrzeć raz jeszcze na scenariusz mojego dzieciństwa i młodości, ale i pokazać cieniom tych, których nigdy nie przestałam kochać, że krnąbrna Hala dorosła i odniosła sukces (…)  Już na zawsze Przemyśl miał dla mnie pozostać symbolem mojego prawdziwego ja, tak samo jak i niecierpliwego pragnienia, by wreszcie osiągnąć dorosłość.

Przez następne pół wieku Helena Deutsch kontynuowała swoją błyskotliwą karierę w Bostonie, pracując jako psychiatra w Massachusetts General Hospital kierowanym przez dr. Stanleya Cobba (1887-1968). Stała na czele psychoanalitycznego instytutu szkoleniowego oraz prowadziła intensywną pracę naukową na Uniwersytecie Bostońskim. Już w 1941 roku magazyn „Time” w artykule Women Doctors opublikował jej portret wraz z informacją, że razem z Karen Horney są najznamienitszymi kobietami-psychiatrami w USA.
Prawdziwy sukces osiągnęła  dzięki monumentalnej The Psychology of Women. Pierwszy tom tej pracy ukazał się w 1944, a drugi w 1945 roku. Do 1971 roku książka w samych Stanach Zjednoczonych miała 18 wydań, w tym cztery pierwsze zostały rozprzedane w ciągu pierwszego roku.
Obok swej pracy naukowej udzielała się jako polityczna aktywistka i feministka. Była ceniona jako kobieta walcząca, ale nigdy nie była dogmatyczna w swych poglądach o psychoanalizie i feminizmie. Od swoich siedemdziesiątych urodzin Helena Deutsch ograniczyła swoją rozległą działalność, brała jednak udział w pracy stowarzyszenia psychoanalitycznego.
Dla wielu kobiet pozostaje przykładem odważnej i ambitnej prekursorki walki o równe prawa kobiet i mężczyzn do wykształcenia i pracy zawodowej.
Dożyła późnej starości, zmarła 29 marca 1982 roku. Jak wspomina jej syn, w ostatnim tygodniu przed śmiercią mówiła tylko po polsku. Duchowo nigdy nie rozstała się z Przemyślem, w autobiografii napisała: Miejsce to pozostaje dla mnie centrum świata (…) nigdy nie przestałam szczerze kochać pięknego mojego rodzinnego miasta.